U sarajevskoj Vijećnici održana je promocija knjige “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne“, autora dr. sc. Muamera Džananovića i dr. sc. Elvedina Mulagića. Knjiga je nedavno objavljena u izdanju Univerziteta u Sarajevu – Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava.

Promocija je okupila veliki broj predstavnika akademske zajednice, institucija, udruženja civilnih žrtava rata, kao i porodica žrtava i građana, među kojima je bio i značajan broj Zvorničana, koji su organizirano došli na promociju. Autori su istakli da im je upravo prisustvo Zvorničana posebna satisfakcija i potvrda društvene opravdanosti višegodišnjeg rada na ovom izuzetno zahtjevnom istraživačkom projektu.

U svojim izlaganjima promotori su naglasili da se radi o kapitalnoj dvotomnoj istraživačkoj studiji, nastaloj tokom deset godina rada, koja se temelji na obimnoj arhivskoj građi, sudskoj praksi međunarodnih i domaćih sudova, terenskim istraživanjima i svjedočenjima preživjelih. 

Promocija je započela odavanjem počasti Erdoanu Morankiću, studentu Akademije likovnih umjetnosti Univerziteta u Sarajevu, koji je nedavno tragično stradao u saobraćajnoj nesreći. Prisutni su izrazili solidarnost s njegovom porodicom, kao i sa svim povrijeđenima u ovoj tragičnoj nesreći.

O knjizi su govorili promotori: akademik Mirko Pejanović, potpredsjednik Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, prof. dr. Edina Bećirević, profesorica na Fakultetu za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu, dr. sc. Amir Kliko, viši naučni saradnik Instituta, te prof. dr. Hariz Halilovich, profesor na RMIT University u Melbourneu.

Akademik Pejanović je u svom izlaganju istakao da knjiga “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne” predstavlja jednu od najsveobuhvatnijih i metodološki najzahtjevnijih istraživačkih studija o zločinima počinjenim u istočnoj Bosni tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu. Posebno je naglasio da autori u uvodnim poglavljima precizno i argumentirano prikazuju šire ideološke, političke i geopolitičke okolnosti raspada Jugoslavije, neuspjeh pokušaja mirnog rješenja krize, te proces međunarodnog priznanja Bosne i Hercegovine, nasuprot projektu Velike Srbije koji nije priznavao suvereni državno-pravni status Bosne i Hercegovine.

Pejanović je detaljno govorio o ulozi Jugoslavenske narodne armije, “paravojnih” formacija iz Srbije i Srpske demokratske stranke u provođenju politike “etničkog čišćenja” i masovnih zločina nad bošnjačkim civilima, naglašavajući da je zvorničko područje već u proljeće i ljeto 1992. godine postalo prostor masovnih zločina nad civilnim stanovništvom. Posebno je istakao naučnu težinu dvotomne studije od 1.400 stranica s više od 4.500 fusnota, nastale tokom deset godina istraživanja, koja se temelji na širokoj empirijskoj građi i više od 200 intervjua sa svjedocima zločina.

Naglasio je da su autori prvi put sistematski dokumentirali sve masovne zločine u Zvorniku, uz poimenične podatke i okolnosti ubijanja ili nestanka za 2.472 ubijene i nestale žrtve, te da istraživanje jasno pokazuje povezanost zločina počinjenih u Zvorniku 1992. godine s kasnijim genocidom nad Bošnjacima u Srebrenici 1995. godine. Zaključno je istakao da autorima pripada veliko društveno priznanje, kao i Institutu u čijem je okviru istraživanje realizirano, jer ova studija predstavlja trajni doprinos naučnom utemeljenju istine i kulturi sjećanja u Bosni i Hercegovini.

Prof. dr. Edina Bećirević naglasila je da se dominantna literatura o genocidu često zadržava na makronivou analize, dok savremena istraživanja sve više ukazuju na potrebu fokusiranja na mezo i mikronivo, odnosno na razinu gradova i lokalnih zajednica. U tom kontekstu, studija “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne” predstavlja izuzetno vrijedan doprinos ne samo bosanskohercegovačkoj već i globalnoj naučnoj produkciji o genocidu.

Posebno je istakla da autori primjenjuju složen kvalitativni metodološki pristup koji omogućava višedimenzionalnu rekonstrukciju zločina, precizno mapiranje struktura odgovornosti i uspostavljanje jasnih kauzalnih veza između političkih odluka, vojnih struktura i konkretnih zločina. Genocid se u knjizi analizira kao dugotrajan i višefazan proces, čija je politička i ideološka priprema započela znatno prije 1992. godine, dok je njegovo operativno provođenje trajalo od 1992. do 1995. godine.

Posebnu pažnju posvetila je poglavljima o seksualnom ropstvu nad zatočenicama Zvornika, ističući da se radi o jednim od najpotresnijih i etički najzahtjevnijih dijelova cijelog djela. Naglasila je da autori bez ublažavanja dokumentiraju sistematski karakter seksualnog nasilja nad Bošnjakinjama i Romkinjama, razotkrivajući pokušaje sudskog i političkog relativiziranja tih zločina. Prema njenim riječima, knjiga ima snažnu dokumentarnu, edukativnu i moralnu funkciju u društvu koje se i dalje suočava s poricanjem i nekažnjivošću.

Dr. sc. Amir Kliko ocijenio je da je knjiga “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne” najobuhvatnije naučnoistraživačko djelo o genocidu nad Bošnjacima na području jedne bosanskohercegovačke općine. Istakao je da se Zvornik, s obzirom na izuzetno visok broj ubijenih, može smatrati epicentrom genocida tokom velikosrpske agresije 1992–1995. godine, naglašavajući da je na području zvorničke općine ubijeno više od 7.000 Bošnjaka, uključujući 2.080 Zvorničana 1992. godine i 392 Zvorničanina ubijena u genocidu u Srebrenici u julu 1995. godine.

Kliko je detaljno govorio o vojno-političkim pripremama agresora, ulozi Jugoslavenske narodne armije, Službe državne bezbjednosti Srbije, Srpske demokratske stranke i “paravojnih” formacija u planskom zauzimanju Zvornika i izvršenju masovnih zločina, o čemu autori detaljno pišu. Posebno je naglasio da su autori poimenično evidentirali svaku žrtvu i opisali okolnosti zločina, te da dijelovi knjige, zbog nivoa preciznosti, mogu poslužiti i kao referentni materijal u oblasti forenzike. Istakao je da knjiga nedvosmisleno dokazuje da zločini u Zvorniku nisu bili haotična ratna dešavanja, već planski organiziran genocid, u kojem su učestvovale civilne, vojne i policijske strukture, uz direktnu ulogu Savezne Republike Jugoslavije i Republike Srbije. Zaključio je da se radi o jednom od najznačajnijih djela o agresiji na Bosnu i Hercegovinu i genocidu nad Bošnjacima, koje pokazuje kako se genocid mora istraživati – temeljito, odgovorno i bez selektivnosti.

Prof. dr. Hariz Halilovich istakao je da knjiga donosi izuzetno važne nove empirijske uvide i visoku razinu lokalne preciznosti, te da jasno dokazuje vremenski i operativni kontinuitet genocidnog nasilja nad Bošnjacima Podrinja od 1992. do 1995. godine. Naglasio je da zločini počinjeni u Zvorniku 1992. godine nisu izolirani incidenti, već dio dugotrajnog i sistematskog projekta čija je kulminacija genocid u Srebrenici u julu 1995. godine, upravo na lokacijama u zvorničkoj općini.

Posebno je istakao etičku dimenziju knjige, naglašavajući da su autori uradili veliki i odgovoran posao, spojivši naučnu rigoroznost s dubokom etičkom posvećenošću istini. Prema njegovim riječima, ovo istraživanje predstavlja trajni izvor znanja, pouzdan dokumentarni temelj i važan orijentir budućim generacijama istraživača genocida, masovnog nasilja i kulture sjećanja. U širem kontekstu historiografije genocida, prof. dr. Hariz Halilovich je naglasio da se studija “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne” može čitati kao nadogradnja i produbljenje ranijih ključnih djela o genocidu nad Bošnjacima. Pri tome je ukazao na kontinuitet istraživačke linije koja započinje s radovima Vladimira Dedijera i Antuna Miletića o genocidu nad Muslimanima u Drugom svjetskom ratu, te se nastavlja savremenim studijama poput knjige “Na Drini genocid” autorice Edine Bećirević. Prema njegovim riječima, djelo Džananovića i Mulagića dodatno učvršćuje i empirijski produbljuje ovu istraživačku tradiciju, potvrđujući vremenski, prostorni i operativni kontinuitet genocidnog nasilja u Podrinju. Halilovich je naglasio da knjiga “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne” ima posebno mjesto u tom korpusu jer se fokusira na jedan lokalitet, koji autori argumentirano predstavljaju kao jedno od prvih i ključnih žarišta genocidne politike tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu. Upravo kroz detaljnu mikrolokalnu analizu, knjiga pokazuje kako se obrasci nasilja dokumentirani u ranijim historijskim periodima i teorijski razrađeni u savremenoj literaturi konkretno operacionaliziraju u jednoj općini, čime se uspostavlja jasna veza između historijskih kontinuiteta genocida i njegovih savremenih manifestacija. Prema Halilovichu, takvo pozicioniranje knjige čini je nezaobilaznom referencom u budućim istraživanjima genocida u Bosni i Hercegovini i šire.

U svojim obraćanjima autori knjige dr. sc. Muamer Džananović i dr. sc. Elvedin Mulagić naglasili su da je riječ o izuzetno zahtjevnom, dugotrajnom i emocionalno teškom istraživačkom projektu. Istakli su da je primarni motiv za pokretanje istraživanja bila duboka naučna i društvena praznina u pogledu sistematskog dokumentiranja zločina počinjenih u Zvorniku, prostoru u kojem su masovni zločini započeli u ranoj fazi agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, ali koji je dugo ostajao nedovoljno istražen i marginaliziran u širem javnom i naučnom diskursu.

Autori su posebno naglasili da je proces terenskog istraživanja bio obilježen nepovjerenjem svjedoka i porodica žrtava, koje je proizlazilo iz dugogodišnjeg izostanka sudskog procesuiranja odgovornih za brojne masovne zločine. Upravo zbog toga, izgradnja povjerenja sa Zvorničanima trajala je godinama i bila je jedan od ključnih preduvjeta za prikupljanje podataka o zločinima koji ranije nikada nisu bili dokumentirani. Istakli su da su tokom istraživanja popunjene hiljade upitnika o ubijenim i nestalim žrtvama, snimljen veliki broj terenskih intervjua i prikupljena svjedočenja koja su, u pojedinim slučajevima, predstavljala jedini izvor saznanja o konkretnim zločinima.

Posebno su se osvrnuli na etičku dimenziju rada, naglašavajući da je svako svjedočenje podrazumijevalo tešku dilemu između nužnosti dokumentiranja istine i straha od ponovnog otvaranja rana kod žrtava i svjedoka. Autori su istakli da su se tokom istraživanja suočavali s potresnim svjedočenjima o mučenjima, masovnim ubistvima i seksualnom nasilju, uključujući i situacije u kojima su im žrtve povjeravale lična iskustva koja nikada ranije nisu iznijele pred institucijama. Naglasili su da su takva svjedočenja dodatno potvrdila razmjere zločina i težinu tereta koji su žrtve nosile decenijama.

Džananović i Mulagić su istakli da im je dolazak velikog broja Zvorničana na promociju predstavljao posebnu čast, ali i snažnu obavezu za budući rad, naglašavajući da je upravo povjerenje porodica žrtava i lokalne zajednice najveća potvrda smisla i vrijednosti istraživanja. Posebno su zahvalili saradnicima na terenu, svjedocima i porodicama žrtava, kao i onima koji, nažalost, nisu dočekali objavljivanje knjige, a čija su podrška u radu na terenu ili svjedočenja bila od presudne važnosti za rekonstrukciju zločina.

Zaključno su istakli da ova knjiga nije samo naučna studija niti puko bilježenje prošlosti, već svjestan i odgovoran doprinos borbi za istinu o počinjenim zločinima u Bosni i Hercegovini, posebno o zločinima u Zvorniku. Naglasili su da istina mora biti istražena, dokumentirana i branjena strpljivo, uporno i bez kompromisa, jer bez takvih istraživanja značajan broj zločina ostaje neistražen, a žrtve prepuštene zaboravu.